1
۰
شاه اسماعيل در ادبيات علويان تركيه
شاعر تاجدار صفوي
شاه اسماعيل به عنوان يکي از مشاهير هفتگانه در ادبيات جامعه علويان ترکيه به حساب مي آيد، در واقع يکي از پادشاهان ايران که در پژوهش هاي تاريخي دوره معاصر گمانه زني هاي بسياري را به خويش کشانده در ادبيات ...
Share/Save/Bookmark
سه شنبه ۱۳ تير ۱۳۹۶ ۲۱:۴۵
شاعر تاجدار صفوي
به گزارش امروزنامه، شاه اسماعيل به عنوان يکي از مشاهير هفتگانه در ادبيات جامعه علويان ترکيه به حساب مي آيد، در واقع يکي از پادشاهان ايران که در پژوهش هاي تاريخي دوره معاصر گمانه زني هاي بسياري را به خويش کشانده در ادبيات يک اقليت بزرگ در کشور همسايه که بنا به آمار دولت ترکيه دوازده ميليون و بنا به برآورد خود علويان بيست و پنج ميليون از جمعيت اين کشور را تشکيل مي دهند، چنان جايگاه اعتقادي-ادبي يافته که هر ايراني اهل دل را به وجد مي آورد. اين در حالي است که پيروزي اي که اسلحه گرم براي سليم عثماني در دشت چالدران به مورخه 31مرداد 893 ه.ش/23 اوت 1514 م در برابر شاه اسماعيل و ايرانيان به بار آورد، نتوانست براي سلطان عثماني در هيچ کدام از جريان هاي اعتقادي – اجتماعي رايج در ايران جايگاهي به ارمغان آورد. علويان به عنوان يکي از جريان هاي اعتقادي-اجتماعي تاثيرگذار در ترکيه، حضورشان در خاک اين کشور سابقه طولاني دارد، پايه و مباني باورهاي آنان بر علاقه و محبت به اهل بيت حضرت محمد(ع) بويژه امام علي(ع) و ساير امامان شيعه استوار است و مفاهيم اجتماعي مانند عدالت و برابري نزد آنان جايگاه والايي دارند که در اشعار و موسيقي آنان تبلور يافته است. به عنوان نگارنده اين گفتار آنچه طي سال ها رفت و آمد و ارتباط با جامعه ترکيه دريافته ام، اين است که علويان ترکيه باورهاي افراطي نداشته و اشتراکات زيادي با شيعيان دوازده امامي دارند. بر اساس منابع تاريخي سابقه حضورشان در آناتولي (ترکيه) بسيار به پيش از روي کار آمدن شاه اسماعيل در ايران باز مي گردد . پيرامون پيوند خاندان صفوي با ساکنان آناتولي روايت هايي چند وجود دارند که پرداختن به آنها از محدوده اين گفتار بيرون است.
    شاه اسماعيل صفوي در کنار سيد علي عمادالدين نسيمي، محمد فضولي، فاضل اوغلو محمد متخلص به يميني، ويراني، پير سلطان ابدال حيدر معروف به پير سلطان ابدال و کول همت، مشاهير هفتگانه در ادبيات علويان ترکيه را تشکيل مي دهند که حتي در باورهاي اين جريان قداست يافته اند. در هنگام به قدرت رسيدن شاه اسماعيل به سال 881ه.ش در ايران، نفوس زيادي از محبان اهل بيت در سرزمين آناتولي زندگي مي کردند و شاه اسماعيل در آنجا اقدام به تبليغ و ترويج آموزه هاي شيعي نمود.
    بي شک يکي از ابزار تبليغ او، شعرهايي است که با تخلص ختايي به زبان ترکي سروده است. اين اشعار موزون با وزن هاي هجايي و عروضي، به زبان مردمي در نهايت سادگي و تاثيرگذاري هستند.
    شاه اسماعيل در اشعارش که قرن هاست ورد زبان دراويش و نوازندگان سنتي ترک هستند، به مردم، قهرمانان و جنگاوران بسيار اشاره کرده است. جلال الدين اولوساي محقق ترک، درباره سبب انتخاب تخلص ختايي توسط شاه اسماعيل مي گويد که ختايي به معناي گل، زينت يافته با گل و حتي پارچه هند هم معنا مي دهد، به گونه اي که باورهاي متنوع مانند يک گل زيبا و خوشبو هستند و شاه اسماعيل به هدف خوشحالي نوع انسان اين تخلص را برگزيده است. به باور برخي همان طور که يک صنعتگر از گياهان، کرم ابريشم و پشم گوسفندان نخ، درست و به پارچه تبديل مي کند، شاه اسماعيل اينچنين براي تشريح هنر سرايش خويش از تخلص ختايي استفاده مي کرد. در کتابخانه اردبيل ديواني از شاه اسماعيل در قالب هاي غزل، مثنوي و رباعي وجود دارد، در عين حال يک توصيف نامه از او با عنوان شاه مردان(دهنامه) در قالب مثنوي باقي هست، يک بخش از اشعارش نصيحت نامه نام دارد. شاه اسماعيل همان شاه ختايي در ادبيات علويان در کودکي با شرايط دشواري مواجه بود که بر شخصيت ادبي اش تاثيرگذار بوده است. دل دادن به خدا، محبت اهل بيت و انسان کامل در اشعار شاه اسماعيل محوريت دارند.
    شاه اسماعيل در تصنيف هاي علويان به زبان ترکي جايگاه خاصي دارد، در يکي از مهم ترين آثار مکتوب آنان به نام معراج نامه، در همان آغاز به شکل نظم به شاه اسماعيل پرداخته شده است. در مجالس آييني علويان که به معراج و کرکلار (چهل ها)معروف هستند، بنا به باور آنها شاه اسماعيل از کساني هست که روحش در آن مجالس حاضر مي شود. پيران و دده هاي علوي در جم با ساز منقبت شاه اسماعيل را مي خوانند و حاضرين سماع مي کنند. پرداختن به شاه اسماعيل و خدمات او در راه اهل بيت و محبان اهل بيت صرفاً در محافلي چون معراج خلاصه نمي گردد، بلکه در همه آيين هايي که علويان در جم برگزار مي کنند، اذکاري از شاه اسماعيل خوانده مي شود.
    در آغاز جشن به ذکر خدمات دوازده گانه شاه اسماعيل مشغول مي شوند، نکته جالب اينکه در اشعار و اذکار مکتوب و غير مکتوب علويان ترکيه اغلب به طور مستقيم به اسم شاه اسماعيل اشاره نمي کنند و به او شاه ختايي مي گويند، اين لفظ مي تواند ناشي از حساسيت نظام عثماني نسبت به شاه اسماعيل و صفويان در تاريخ باشد، به گونه اي که تخلص ادبي شاه اسماعيل در ميان علويان ترکيه به صورت رمز درآمده است. وجود اذکاري چون ذکر چراغ ختايي، ذکر قربان ختايي، ذکر ساکاي ختايي، ذکر دار ختايي و غيره که در آيين هاي علويان در جم اعم از شهرهاي بزرگ و کوچک و روستاها همراه با ساز و سماع اجرا مي شوند، جملگي دال بر تاثير عميق اعمال و اشعار شاه اسماعيل بر خاطره تاريخي محبان اهل بيت در آناتولي دارند. همان طور که عامه اجتماع علويان ترکيه نسبت به شاه اسماعيل احساس ارادت و محبت دارند، بلکه قشر باسواد و اهل ادب آنان هم در پردازش به آثار و ابيات منسوب به او کوتاهي نمي کنند.
    بي شک بزرگي شاه اسماعيل نزد آنان ناشي از اعمال و خدمات او در عزت بخشيدن به محبان اهل بيت ناشي مي شود و ارتباط پايداري که اشعار اين شخصيت تاريخي ايراني با اين قشر از مردم برقرار کرده با هيچ قوه نظامي امکان پذير نبوده و نيست، به گونه اي که خاطره شاه اسماعيل بعد از قرن ها در جشن ها و سنت هاي آييني علويان ترکيه تکرار و يادآوري مي گردد.
    اشعار زيادي در ترکيه با تخلص ختايي به شکل مکتوب و محاوره اي منسوب به شاه اسماعيل هستند، چه بسا بسياري از آنان را او نسروده بلکه کساني با سبک، تخلص و مضامين شعري او سروده اند. صبري کوز، ارسلان اوغلو و نجات بير دوغان از صاحبنظران ترکيه اي اين اشعار را بررسي و ارزيابي کرده اند. بر اساس اظهارات اين افراد صدوپنجاه و شش شعر ترکي منسوب به شاه اسماعيل يافته اند که در بسياري از اينکه او آنها را سروده باشد، شک ها و شبهات فراواني وجود دارد، گويا افرادي به سبب ارادت به شاه اسماعيل با تخلص ايشان شعر گفته و در ميان مردم پراکنده اند يا اينکه آنان هم به عنوان شاعران حقيقي اين تخلص را انتخاب کرده اند.
    تاثير اشعار و تخلص شعري شاه اسماعيل در آناتولي به حدي است که علاوه بر افرادي که از تخلص او استفاده کرده اند، وجود تخلص هايي مانند جان ختايي، درديمند ختايي، درويش ختايي، کول ختايي، پير ختايي، سلطان ختايي و غيره بيانگر نفوذ عميق افکار و اشعار شاه اسماعيل در ادبيات علويان ترکيه است. همچنين علاوه بر شاعران و تذکره گويان علوي در آناتولي برخي از شاعران مردمي گوي اهل سنت مانند نماز ايلاهيسي که به نماز هوجاسي نيز معروف است، در شعر کوتاهي که بر پشت يکي از کتاب هايش نوشته تخلص ختايي را به کار برده و نکته جالب اينکه بر مضامين حق و اخلاص هم تاکيد کرده است. در مجموع آنچه از باورهاي علويان ترکيه درباره شاه اسماعيل که در ادبيات و موسيقي آنان هويدا است، بر مي آيد که شاه اسماعيل با توجه به اوضاع اجتماعي و سياسي زمانه اش طريقت و پيشوايي را با شاهي در آميخته و اشعارش که اغلب به زبان ترکي هستند در ادبيات آذربايجان و ترکيه به عنوان الگو و نمونه هاي ادبي به حساب مي آيند. او ميان شيخيه و تصوف وحدت ايجاد کرده و با توصيف و تاکيد بر حق و عدالت با تکيه بر مصداق تاريخي آن يعني علي(ع) و فرزندانش در ميان فرقه هاي صوفيانه آناتولي پيوند برقرار کرده است.
    در واقع شاه اسماعيل با زبان شعر و ادب بر دل هاي خيل انبوهي از مردمان ترکيه همچنان حکومت مي کند، محبوبيتي که هيچ کدام از پيروزي هاي نظامي براي سياستمداران در کشوري ديگر به يادگار نگذاشته اند و پيوند علويان به عنوان بزرگترين اقليت ترکيه با اين شخصيت ايراني چنان محکم هست که از باد و باران نيابد گزند.
منبع : روزنامه ایران
کد مطلب : ۳۰۳۳۸


"المیزان"، نه تنها کتاب قرن، بلکه کتاب دهر است ...

آیت الله علامه سید محمدحسین طباطبایی

پنجشنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۶
"المیزان"، نه تنها کتاب قرن، بلکه کتاب دهر است ...

برای صید مروارید باید خطر کرد

کاظم چلیپا

پنجشنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۶
برای صید مروارید باید خطر کرد

خودم بيشتر از همه از خودم اشتباه گرفتم!

علامه سيدمحمدحسين طباطبايي

سه شنبه ۲۳ آبان ۱۳۹۶
خودم بيشتر از همه از خودم اشتباه گرفتم!

پدری که هنوز مخالفانی دارد

نیما یوشیج

يکشنبه ۲۱ آبان ۱۳۹۶
پدری که هنوز مخالفانی دارد

رشته هاي نامرئي

سلما لاگرلوف

شنبه ۲۰ آبان ۱۳۹۶
رشته هاي نامرئي

مولوي قرن بيستم

اقبال لاهوري

سه شنبه ۱۶ آبان ۱۳۹۶
مولوي قرن بيستم

«خنده و فر اموشی » در زادگاه نویسنده

میلان کوندرا

دوشنبه ۱۵ آبان ۱۳۹۶
«خنده و فر اموشی » در زادگاه نویسنده

مسافر بي توشه

ژان آنوي

يکشنبه ۱۴ آبان ۱۳۹۶
مسافر بي توشه

علامه طباطبایی اثر مستقلی در فلسفه سیاسی دارد/مقاله ولایت و زعامت

حجت الاسلام والمسلمین احمدرضا یزدانی مقدم

شنبه ۱۳ آبان ۱۳۹۶
علامه طباطبایی اثر مستقلی در فلسفه سیاسی دارد/مقاله ولایت و زعامت

اسرار محبوبيت نابغه ديوانه

محسن آزموده

پنجشنبه ۱۱ آبان ۱۳۹۶
اسرار محبوبيت نابغه ديوانه

بازنده اي درون تاريخ ايران

محسن آزموده

پنجشنبه ۱۱ آبان ۱۳۹۶
بازنده اي درون تاريخ ايران