۰
به بهانه بيست و هفتمين سالروز درگذشت مهدي اخوان ثالث
من غريبم: قصه ام چون غصه ام بسيار
سال ١٣٠٧ فرزند علي و مريم به دنيا آمد تا شاعر چيره دست ديگري به اين ملك قدم بگذارد. مهدي اخوان ثالث كه زاده اين زناشويي است، هم در شعر كلاسيك فارسي توانمند بود و هم در شعر نو تبحري بسيار داشت تا جايي كه...
Share/Save/Bookmark
شنبه ۴ شهريور ۱۳۹۶ ۱۴:۴۲
من غريبم: قصه ام چون غصه ام بسيار
به گزارش امروزنامه، سال ١٣٠٧ فرزند علي و مريم به دنيا آمد تا شاعر چيره دست ديگري به اين ملك قدم بگذارد. مهدي اخوان ثالث كه زاده اين زناشويي است، هم در شعر كلاسيك فارسي توانمند بود و هم در شعر نو تبحري بسيار داشت تا جايي كه او را يكي از شاگردان شاخص نيما برشمرده اند كه البته سبك و سياق خود را داشت و شعرش با لحن حماسي و خراساني خود، جايگاهي ويژه در شعر معاصر ما دارد. 
    به انگيزه بيست و هفتمين سالروز درگذشت او، گزارش مختصر در احوالات شاعري داريم كه همه ما او را به «زمستان»ش مي شناسيم. 
     نمي دانم از عشق به ايران باستان و زرتشت بود يا از سر اتفاق، كه آخرين خانه اش در خيابان زرتشت بود.
    در همين خانه بود كه آن باغچه زيبا را ساخت با همراهي همسرش دختر عمويش كه هر دو عاشق گل و گياه و درخت بودند. باغچه بزرگ نبود اما پر دار و درخت بود، درخت هايي كه برگ و بار خود را داشتند.
    مرد شاعر ساعت ها را با اين درختان مي گذراند و اگر اين درختان را زبان سخن بود، خدا مي داند چه خاطره هاي شيريني داشتند از مهدي اخوان ثالث.
    هرچند دلمشغولي او شعر و مسائل اجتماعي بود و دل در گرو حوادث مام ميهن داشت اما كشف علاقه او به طبيعت هم، هيچ كار سختي نيست. از سطر سطر شعرهايش مي توان اين عشق را دريافت.
    ما را به درون اين خانه راهي نيست تا باغچه زيبايش را نظاره گر باشيم. پس گوش مان را مي سپاريم به سخنان زردشت اخوان ثالث كه در بيست و هفتمين سالروز كوچ مهدي اخوان ثالث، راوي حكايت هاي اوست و با او سفري داريم به گذشته: «باغچه خانه ما بزرگ نبود اما همان باغچه كوچك پر از درخت و گل و گياه بود. اگر شما از گوشه اين باغچه، عكسي مي گرفتيد، هيچ كس متوجه نمي شد كه باغچه كوچكي است در خانه اي كوچك بلكه به نظر مي رسيد باغ بزرگي است با درخت هاي بسيار و درهم كه پدر آنها را دوست مي داشت.»
    و شايد اين هم يكي ديگر از شباهت هاي اخوان است و بهرام بيضايي كه اخوان بر بيضايي نيز تاثيرگذار بوده است. بر او كه همچون خودش دوستدار فردوسي بود و زبان پارسي.
    در اين خانه راهرويي بود و اتاقي به هم پيوسته كه هر روز شايد حدود چهل دقيقه در آن راه مي رفت و ورزش مي كرد. چندان راحت نبود كه در خيابان هاي شهر راه برود چرا كه مردم او را مي شناختند و به هر روي، شهرت گرفتاري هاي خاص خودش را دارد.
    سرخوش كه مي شد، سازش را به دست مي گرفت همان ساز نفيس كه ساخته دست «يحيي» بود هنرمند مشهور ايراني ارمني و گاهي هم براي خودش مي نواخت اما هميشه لحظات خلوت، در زندگي او فراوان بود.
    مرد شاعر دوستدار ساز بود. هرچند به سبب مخالفت پدرش، مشق ساز را رها كرده و به جايش بر شعر و شاعري متمركز شده بود و به گفته پسرش، جايگزين بهتري يافت اما همچنان سازش را داشت و دوستش مي داشت. تاري كه حالا پيش زردشت مانده است: «تار هم مي زد ولي فقط براي دل خودش. خلوت خودش را داشت و بيشتر در خلوت و حال و هواي خودش بود. اهل خلوت گزيني بود. البته در برخي از برنامه هاي دوستانه هم شركت مي كرد مثل برنامه هايي كه در خانه زنده ياد حميد مصدق برگزار مي شد يا خانم بهبهاني ولي بيشتر در خودش و كتاب هايش غرق مي شد» و در همين لحظه ها بود كه شعرهايش به زايش و سرايش درمي آمدند.
    چه لحظه هايي كه شاعر خراساني در خانه اش تار مي زد و اگر در و ديوار و آجرهاي اين خانه را زبان سخن بود، چه بسيار گفتني ها داشتند از آن لحظه هاي شور و سرمستي.
    ما را، اما، به اين خانه راهي نيست.
    دري قهوه اي فرفورژه، محكم بسته و هرچه دست مان را بر زنگ مي فشاريم، ما را هيچ پاسخي نيست. چه رسد به سلامي.
    در جست وجوهاي اينترنتي، شماره خانه را ٣٧ اعلام كرده بودند اما نه! خانه شماره ٣٧ هيچ شبيه عكس هايي نبود كه من ديده بودم. از بخت خوش، پيرمرد همسايه براي دادن نشاني به پيك موتوري، روي پشت بام آمده بود و همو بود كه راهنماي ما شد.
     «ببخشيد حاج آقا! خانه مهدي اخوان ثالث كدام است؟»
     «اين نه، بعدي نه، بعدي است. همان كه در قهوه اي سوخته دارد.» و حالا روبه روي خانه او هستيم كه شماره ٢٩ را بر خود دارد. خانه اي در كوچه خجسته خيابان زرتشت غربي.
    در ميان فرفوژه هايي كه به سردر اين خانه اضافه شده، بطري آب معدني هم خودنمايي مي كند.
    و اين خانه، آخرين خانه مرد شاعر است. خانه اي كه چند ماه پيش از انقلاب اسلامي در آن سكني گزيد و تا زمان درگذشتش در همين خانه زيست.
    
    انگار كوهي بود
    شاعر خراساني خلوت گزين بود اما تماشاي تصويري عكسي از او در كوه براي ما كه دوست داريم بيشتر درباره زواياي پنهان مانده زندگي او بدانيم، كنجكاوي برانگيز است و پسرش زردشت كه در اين سفر خيالي به گذشته، رهنماي ما است، در تشريح اين عكس مي گويد: «اهل كوهنوردي و اين گونه ورزش ها نبود اما روزي برخي از دوستان مانند آقايان نجف دريابندري، محمدرضا شفيعي كدكني و... به دنبالش مي آيند و اصرار مي كنند كه آنان را در برنامه كوهنوردي شان همراهي كند و سرانجام و به سختي مي توانند او را راضي به اين كار كنند اما ايشان هيچ يك از الزامات و وسايل كوهنوردي را نداشت: نه لباس مناسب و نه كفش و هريك از دوستان، بخشي از وسايل مورد نياز را تامين كردند و سرانجام آن كوهنوردي انجام شد.»
    و اين عكس از آن روز به يادگار ماند براي آيندگان.
    زردشت اخوان ثالث سال ٧١ يعني دو سال بعد از درگذشت پدرش انتشاراتي را بنيان نهاد همنام يكي از مشهورترين شعرهاي پدرش: «زمستان» اما شنيدن انگيزه راه اندازي اين انتشارات از زبان او جالب است: «درگير جماعتي ناشران سودجو و فرصت طلب شديم كه فكر مي كردند از شرايطي كه بعد از درگذشت اخوان ايجاد شده، بايد استفاده كنند و حالا كه صاحب اثر نيست(!)، از هر فرصتي سود ببرند و چون اخوان درگذشته، زمان مناسبي است تا كارهاي او را منتشر كنند.»
    و از كتاب هايي مي گويد كه منتشر شده اند و از ناشران شان با عنوان «ناشران دزد» ياد مي كند: «جماعتي از همين ناشران بدون هيچ گونه مجوزي و رعايت حقوق قانوني صاحب اثر، كتاب هايي را منتشر كردند. بارها از اين وضعيت شكايت كرده ايم ولي به كوتاه زماني، ناشري ديگر اين كار را تكرار مي كند. كتابچه هايي در قطع، نمي دانم چه؟، دفترچه اي؟ عجيب است كه چرا وزارت ارشاد از آنها قرارداد صاحب اثر را نمي خواهد؟ درحالي كه اينها حتي گاهي زيراكسي و با چاپ بي كيفيت از اشعار شاعران است كه در تيراژ مثلا ٥٠٠ نسخه اي منتشر شده است. مثل كتاب «در كوچه باغ شعر نو» و «به كوشش پروانه طاهري» (كدام كوشش؟!). خب من هم مي توانم چند شعر از هر شاعري را كنار هم بگذارم و اسمش را بگذارم گردآوري شعرهاي فلان شاعر.
    يا مثلا منتخبي از كتاب باغ بي برگي كه انتشارات زمستان منتشر كرده متاسفانه از سوي يك ناشر اسم و رسم دار منتشر شده است و اسمش را گذاشته اند «قصه شهر سنگستان» به همراه منتخبي از شعرها و عكس هاي اخوان و «به كوشش شهريار شاهين دژي» (كدام كوشش؟!) جالب است كه اين آقا يك پاراگراف چند سطري از خودشان اضافه كرده اند و اين كتاب را منتشر كرده اند! به اين دوست ناشر محترم گفتم شما با اين همه دبدبه و كبكبه دست مي بريد در جيب خانواده اخوان؟!
    
    قاصدك! هان چه خبر آوردي؟
    و اما اكنون بيست و هفت سال از سفر مهدي اخوان ثالث گذشته است و بعد از اين همه سال مرد شاعر همچنان خبرساز است و حتي اخبار تازه اي درباره آثارش وجود دارد و انتشارات «زمستان» روزهاي پر تب و تابي دارد و خبرهاي بسيار.
    پسرش از انتشار اين آثار مي گويد و هنوز هستند دست نوشته هايي از او كه بي تاب انتشار باشند و كتاب هايي كه براي چندمين بار بوي چاپخانه را خواهند شنيد.
    هاي، فرزندم! بشنو و هشدار
    بعد من اين سالخورد جاودان مانند
    با بر و دوش تو دارد كار
    شاعر نوميدي ها كه طعم تلخ سخت ترين وقايع اجتماعي را چشيده بود، بيشتر شعرهايش را منتشر كرد با اين حال براي انتشار پاره اي ديگر مجالي نيافت و حالا زردشت پسرش، از همين ها مي گويد و از چاپ كتابي خبر مي دهد كه براي نخستين بار از اخوان منتشر مي شود و به نوعي كامل كننده كتاب دهخدا است: «نام اين كتاب ذيلي بر امثال و حكم دهخدا است مثل هايي كه پدر گردآوري كرده است و جايش در امثال و حكم دهخدا خالي است و شاهد و قصه هاي مثل ها».
    او از چاپ جلد سوم مقالات اخوان نيز خبر مي دهد:
    «دو جلد مقالات اخوان كه پيش تر با نام حريم سايه هاي سبز منتشر شده است تجديد چاپ خواهد شد و همراه آنها جلد سوم براي نخستين بار منتشر مي شود البته عنوان كتاب از اين پس مقالات مهدي اخوان ثالث خواهد بود. اين كتاب ها در مراحل دريافت مجوز وزارت ارشاد است و امسال منتشر مي شوند.»
    «و كتاب بهترين اميد برگزيده شعرهاي اخوان به انتخاب خودش است كه از اين پس به جاي كتاب سركوه بلند منتشر خواهد شد».
    «بهمن سال گذشته همزمان با زادروز شاعر كليات اخوان با عنوان شعر مهدي اخوان ثالث براي اولين بار و بعد از سال ها انتظار منتشر شد. آن هم به شكل كامل و سالم و منزه و پاكيزه و به ياري آقاي دهباشي سردبير و مدير مجله «بخارا» در «شب مهدي اخوان ثالث» از اين كتاب رونمايي شد. اين كتاب متن كامل ١٠ مجموعه شعر اوست، كه هشت عنوان در زمان حيات خود شاعر منتشر شده بود: ارغنون، زمستان، آخر شاهنامه، از اين اوستا، سه كتاب (در حياط كوچك پاييز، در زندان و دوزخ، اما سرد و زندگي مي گويد: اما باز بايد زيست)، تورا اي كهن بوم و بر دوست دارم. . . بعد از درگذشت او بخشي از شعرهايش را كه در خوزستان سروده بود با نام منظومه بلند سواحلي و خوزيات منتشر كرديم. و شعرهاي ديگرش كه در مجلات و جرايد منتشر شده بود اما كتاب نداشت يكي دو سال پيش با نام سال ديگر، اي دوست، اي همسايه منتشر شد و بالاخره بهمن ماه سال گذشته متن كامل همه اين ١٠ كتاب بدون كم و كاست حتي يك واو، در قالب دو جلد با نام شعر مهدي اخوان ثالث منتشر شد اما قيمت كليات ١٥٠ هزار تومان است كه تهيه آن شايد براي دانشجوها و برخي از علاقه مندان آسان نباشد. پس همچنان اين ١٠ كتاب در مجموعه هايي مستقل، در دو قطع رقعي و جيبي، با قيمت پايين تر منتشر مي شوند. از اين ميان مي توان به تجديد چاپ زمستان و ارغنون در دو قطع جيبي و رقعي و سه كتاب در قطع جيبي اشاره كرد. مجموعه ديگري هم هست كه خودش انتخاب كرده بود با نام عاشقانه ها و كبود كه آن هم تجديد چاپ خواهد شد ولي به شكلي نفيس تر.
    انتشارات زمستان كتاب هاي ديگري هم از مهدي اخوان ثالث در دست چاپ دارد: اخوان دو كتاب معروف دارد درباره نيما يوشيج: بدعت ها و بدايع نيما يوشيج و عطا و لقاي نيما يوشج با طراحي و لي آوت جديد منتشر مي شود.
    كتاب باغ بي برگي (يادنامه اخوان ثالث) نيز ديگر كتابي است كه براي چهارمين بار تجديد چاپ مي شود.»
    
    من اينجا بس دلم تنگ است
    شنيدن شعر با صداي خود شاعر لذتي دو چندان دارد. همان اندازه كه ديدن دست خط شاعر و واژگانش مي تواند شيرين باشد. چندسال پيش آلبوم «چاووشي» با صداي اخوان منتشر شد. آلبومي كه دربردارنده هشت نه شعر او بود كه به صورت پالايش شده و اديت شده همراه با موسيقي مجيد درخشاني منتشر شد.
    اما هنوز هستند شعرهاي ديگري با صداي شاعر كه منتشر نشده اند و اين هم يكي ديگر از اخبار خوشي است كه پسرش مي دهد: «آلبوم ديگري در راه است و انتشارات زمستان در كنار انتشار كتا ب ها، آماده سازي اين آلبوم را هم در دست دارد.»
    چندي پيش آلبوم «قصه شهر سنگستان» نيز كه بازخواني و اجراي تئاتري شعر «قصه شهر سنگستان» اخوان در كتاب از اين اوستاست، منتشر شد. آلبومي كه با نقش آفريني رضا گنجي (راوي)، فاطمه معتمدآريا و رويا تيموريان (كبوترها)، ميكاييل شهرستاني (شهزاده) و موسيقي وحيد طارمي، آواز عباس حبيبيان، تار: وحيد طارمي، دوتار: مرتضي گودرزي، ويلنسل: كريم قرباني و هنرمندان ديگر همراه است. اين آلبوم اجراي عيني كلام به كلام شعر «قصه شهر سنگستان» است و تمام تلاش بر اين بوده كه حتي يك كلمه يا حرف از شعر جا نيفتد.
    همان گونه كه زردشت اخوان مي گويد، اين شعر يك نمايش شعري است كه به صورت تئاتر راديويي اجرا شده است. اين آلبوم اواخر سال ٩٣ منتشر شد همراه با مقاله اي از دكتر بهرام پروين گنابادي كه به نوعي اين شعر را نقد و بررسي كرده است.
    
    هي فلاني! هيچ مي داني كه زندان چيست؟
    وقتي مردي به زندان بيفتد آن هم به دلايل سياسي، همه چيز زندگي اش نابود مي شود. اما مرد شاعر شغل هاي گوناگون اما مرتبط داشت: از دبيري در آموزش و پرورش تا كار در راديو و تلويزيون و نوشتن در مطبوعات البته با نام هاي مستعار و در آخر و پس از انقلاب اسلامي «دوران بازنشاندگي» هم در ادامه زندگي اش بود.
    و او كه هيچ هم مال اندوز نبود. بارها و بارها زندگي اش را جمع كرد و به خانه هاي مختلف برد. از مشهد تا تهران و آبادان كه گفتند برايش نوعي تبعيد بوده و تهران و تهران و تهران...
    از مشهد كه به تهران آمد، جايي در بازار آهنگرها ساكن شد و بعد در خيابان ري در كوچه دردار كه پسرش زردشت آن جا به دنيا آمد. بعد از آن... به آبادان رفتند. يعني او به آبادان منتقل شد و مي گفتند نوعي تبعيد است با اين حال در راديو و تلويزيون آبادان كار مي كرد و براي شان برنامه مي ساخت. دوباره به تهران آمدند و در خيابان آمل سكني گزيدند پايين تر از سه راه تخت جمشيد و سرانجام به خيابان زرتشت رفتند.
    
    پوستيني كهنه دارم من
    با زردشت اخوان باز هم مي رويم به گذشته و گوش هاي مشتاق مان را مي سپاريم به او: «بعد از واگذاري خانه به شهرداري من و مادر وسايل شخصي مان را برداشتيم و از خانه بيرون آمديم و تمام وسايل خانه را گذاشتيم، با اين اميد و آرزو كه خانه اخوان روزي موزه اي مي شود تا اگر كسي به درون اين خانه آمد بداند و ببيند او چه زندگي ساده اي داشته، بداند فرش زير پايش چه بوده، ميز كارش، كمدش، باراني اش و آن كت... اما چه ساده دل بودم من كه همه اينها را گذاشتم در آن خانه به اميد اينكه روزي مي شود خانه موزه اميد و شهرداري آن را با تمام وسايلش حفظ مي كند، همه نابود شد و....»
    
    باغ بي برگي روز و شب تنهاست
    و حالا چند سالي است كه قرار است اين خانه موزه شود و ما نيز به اميد گرفتن اخباري از چند و چون اين اتفاق با كساني در شهرداري تهران تماس هايي گرفتيم كه بيشتر آنها به درِ بسته خورد و سرانجام مهرشاد الله ويردي معاون اجتماعي شهرداري منطقه شش پاسخگوي ما شد: «مهدي اخوان ثالث جزو شاعران افتخارآفرين معاصر است و به همين منظور، تبديل شدن خانه اش در خيابان زرتشت به موزه در دستور كار منطقه شش قرار گرفت. خانه با مساعدت خانواده ايشان خريداري شد تا به موزه تبديل شود و يكي از جاذبه هاي گردشگري شهر تهران، تا در طول سال به ويژه در ايام نوروز مورد بازديد گردشگران قرار بگيرد.»
    به گفته او سال ٩٥ خانه توسط شهرداري منطقه شش تملك شد و انتهاي سال به معاونت فرهنگي اجتماعي تهران تحويل داده شد تا نسبت به تجهيز و مرمت آن اقدام كند. الله ويردي از قديمي بودن خانه هم سخن گفت و اينكه لازم است اين بنا مرمت شود: «خانه قديمي است و نيازمند به رسيدگي كه اين كار در حال انجام است اما نمي توان تاريخ مشخصي را براي راه اندازي و بهره برداري از موزه اعلام كرد.»
    به گفته او، قرار است در اين خانه، كتابخانه و كافه كتابي براي مطالعه و بازديد آثار اخوان براي دانشجويان و جوانان راه اندازي شود. مي خواهيم از چگونگي مرمت و تجهيز خانه هم بدانيم و او در پاسخي كوتاه مي گويد: «ساختمان خيلي قديمي است و بايد معماري قديمي و زيرساخت هاي آن را رعايت كنيم تا در وهله اول شرايط خوبي ايجاد شود و بعد به تجهيزات برسيم. البته تا اينجاي كار در اختيار ما بود و حالا آن را به ستاد گردشگري تحويل داده ايم تا شاهد بهره برداري يك خانه گردشگري باشيم.»
    راه اندازي خانه موزه هرچند جزو الزامات است اما هميشه هم كم دردسر نيست. گاه پيش مي آيد كه حتي موزه يك هنرمند در زمان حيات او با مشكلات و اختلاف نظرهاي گوناگون همراه مي شود كه نمونه آن اختلافات و دلگيري هايي است كه بعد از راه اندازي خانه موزه عزت الله انتظامي پيش آمد و حالا پرسش ما اين است كه آيا با خانواده اخوان ثالث گفت وگو شده تا مشكلات اينچنيني ايجاد نشود و پاسخ معاون اجتماعي شهرداري منطقه شش به اين دغدغه چنين است: «فكر نمي كنم مشكلي در اين زمينه باشد چون اساس ملك به گونه اي است كه نمي توان خيلي در آن دخل و تصرف كرد به نظر من قابليت تغييرات آنچناني خاصي در شكل و شمايل و بافت معماري آن نيست و ضمنا خانواده اخوان ثالث آن را واگذار كرده اند.
    
    خانه ات آباداي ويراني سبز عزيز من!
    هرچند قرار است موزه اي راه اندازي شود اما خانه تنهاست. هيچ كارگر يا نشاني از ساخت و ساز در آن نيست و ما در جست وجوي خود باز هم دست ياري به سوي زردشت اخوان دراز مي كنيم كه سال هاست پيگير كارهاي پدر اعم از انتشار آثارش يا واگذاري خانه و راه اندازي موزه اش است.
    پسر «م. اميد» با اينكه غمگين و خشمگين است از وضعيت خانه اما كورسوي اميدي هم دارد: «اميدوارم شهرداري كمافي السابق از پيش خود كاري انجام ندهد و با خانواده مطرح كند چون خانه مهدي اخوان ثالث شاني دارد و حس و حالي و اعتباري كه شايد كافه كتاب به اين شان خدشه اي وارد كند و همخوان با اين حس و حال نباشد. اميدوارم اتفاقات گذشته تكرار نشود مثل اينكه در فروفورژه نصب كردند و حوض آب نماي سه طبقه فواره داري به سليقه نمي دانم كه، در حياط خانه گذاشتند چون آن خانه، خانه مردي بود كه با اين گونه ادابازي ها فرسنگ ها فاصله داشت و سادگي، تمام زندگي اش بود.
    او با وجود همه دلگيري هايش خوشنود است كه دست كم كتاب هاي پدرش را در خانه رها نكرده است: «خوشبختانه من بيشتر از وسايلش، نگران كتاب هايش بودم و كتابخانه اش را با خودم آوردم و تمام كتاب ها و همه دست نوشته هايش را دارم. عينك و حتي بخشي از لباس هايش را دارم ولي ديگر امكان ندارد آنها را به شهرداري بدهم چون تصور آنها درباره او با تصوري كه ما و دوستدارانش از اخوان داريم، متفاوت است. شهرداري در اين آزمون رد شده است، با نمره زير صفر. آنچه را به رايگان از اخوان داشت، نابود كرد، آن هم با بي توجهي و سهل انگاري! درِ خانه آهني، ساده و خيلي زيبا بود كه آن را با در قهوه اي فرفورژه عوض كردند! با گل هاي طلايي و مسي. آن باغچه زيبا، با انبوه درختان افسوس! همه را نابود كردند، افسوس! درختان ميوه را نابود كردند. نمي دانم هيچ مي دانستند چه مي كنند. اگر تغييراتي در مديريت شهرداري رخ بدهد، ممكن است و شايد اميدي باشد...»
    بيا ره توشه برداريم
    قدم در راه بي برگشت بگذاريم
    ره توشه اش را برداشت يا برنداشت اما هرچه بود، «قدم در راه بي بازگشت» گذاشت و در چهارمين روز واپسين ماه تابستان رفت براي هميشه تا «ببيند آسمان هر كجا آيا همين رنگ است؟» و در كنار جدّش، فردوسي، آرام گرفت تا «آخر شاهنامه»اش اينگونه رقم بخورد. نشان آرامگاه او اما سنگ قبري كوچك است، پشت موزه باغ آرامگاه فردوسي، و قرار هم نيست عوض شود. توضيحي كه پسرش درباره اين موضوع دارد چنين است: «حتي اگر اجازه اش را داشته باشيم، دوست نداريم در كنار عظمت فردوسي گنبد و بارگاهي بسازيم چون پدر خودش هرگز چنين چيزي را دوست نداشت. خيلي دلم مي خواست نمادي، مثلا از نام او، در قالب ساختاري حجمي در آرامگاهش ساخته شود كه از دور ديده شود كه اجازه ندادند. الان سرديسي از او گذاشته اند كه آن هم خوب است. اگر هم خودش بود، گمانم همين را دوست مي داشت و بيش از اين خوش نداشت.»ره توشه اش را برداشت و براي ما نيز ره توشه اي ديگر به يادگار گذاشت: ره توشه اي كه خلوت همه ما را در سال هاي بسيار آهنگين ساخت و حالا در اين سرزميني كه سبز است به واسطه حضور شاعران بسيار، مجموعه هايي همچون «ارغنون»، « زمستان»، « آخر شاهنامه»، « در حياط كوچك پاييز، در زندان»، « دوزخ، اما سرد»، « از اين اوستا»، «تو را اي كهن بوم و بر دوست دارم»، «زندگي مي گويد: اما بايد زيست... زيست... زيست!»، «عاشقانه و كبود»، «منظومه» و... رنگي ديگر به اين باغ زيباي سبز بخشيده اند.
    
    دريچه اي به باغ بسيار درخت
    رضا كيانيان

    دريچه اي به باغ بسيار درخت.... اين برنامه اي بود كه مهدي اخوان ثالث در تلويزيون اجرا مي كرد. درباره شعر. باغ شعر ايراني با درختان بسيار... اما من تنها چيزي كه از برنامه او به ياد دارم صدا و لحن خاص او بود كه به خوبي تقليد مي كردم!
    صداي او، صداي احمد شاملو و صداي فروغ فرخزاد را تقليد مي كردم.
    شعرهاي شاملو را بيشتر مي خوانديم. بعد فروغ و سپس اخوان را.
    نه به خاطر ارزش شاعرانه شان، بلكه بيشتر به خاطر معترض بودن شان!
    خب شاملو بيشتر از همه معترض بود و بعد فروغ و كمتر اخوان!
    من از برو بچه هايي بودم كه آن روزها هرارزشي را با معيار انقلابي بودن مي سنجيدم! و به واسطه همان نگاه تنگ و خسيس، جهاني براي من و مثل من ساخته شده بود: بي روح و يك سو نگر!
    در آن نگاه همه چيز از پيش تعيين شده بود و جواب همه چيز از پيش داده شده بود! سوالي اگر بود، با خواندن يك جزوه يا پرسيدن از رده بالاتر بايد بلافاصله به جواب مي رسيد!
    اصلا سوالي نبايد پيش مي آمد. سوال كردن به معني شك كردن بود! و شك كردن به معناي دور شدن از مواضع انقلابي!
    شعرهاي اخوان پر از شك و سوال بود! پس مطلوب نبود!
    هر چه امروز به سوال و شك كردن ارج گذاشته مي شود، آن روزها به عكس بود.
    تمام انديشه هاي جزمي و يك سونگر با سوال و شك مخالفند. با علوم انساني هم به همين دليل مخالفند. چون سوال ايجاد مي كند!
    اخوان هم سوال ايجاد مي كرد!
    ما شعر كتيبه را مي خوانديم و فقط همان قسمت ها را كه از پاهاي به زنجير بسته و زخمي مي گفت و از كوششي كه كتيبه را برگردانند و ببينند آن سوي كتيبه چه نوشته است، خوش مان مي آمد!
    < كسي راز مرا داند،
    كه از اين سو به آن سويم بگرداند>
    و دوست داشتيم وقتي كتيبه را برمي گردانديم، نوشته باشد: به پا خيزيد و ستمگر را نابود كنيد!!!!
    اما آن سويش باز هم نوشته بود:
    < كسي راز مرا داند،
    كه از اين سو به آن سويم بگرداند>
    و اين براي آن روزهاي ما ناخوشايند نبود!
    ما را با سوالي ديرين و اساطيري رو به رو مي كرد!
    ما شيفته جواب بوديم. آن هم جواب هايي از سنخ
    خودمان. نه سوال هايي كه كل نگاه و انديشه مان را به چالش بكشد.
    آن روزها اخوان در ميان جزم انديشان غريب بود!
    و هر چه جزم انديشي زايل مي شود ارزش زبان او و اشعار او و مقالات او بيشتر نمايان مي شود.
    هر چه روزگار بر ما بگذرد، اخوان را بيشتر خواهيم فهميد و دوستش خواهيم داشت.
    هر چه بيشتر به خودمان و زبان پارسي نزديك شويم، اخوان را بيشتر دوست خواهيم داشت.
    اخوان شيفته اساطير و حماسه هاي ايراني بود. كشش ويژه اش به زبان حماسي و انديشه فردوسي، زبان او را يگانه مي سازد. تا آنجا كه منتقدين معاصر از شيوه او به عنوان «سبك خراساني نوين» ياد كرده اند. 
    
    شعر ما به بازخواني و بازيابي شعر اخوان ثالث محتاج است 
    شمس لنگرودي

    بخش چشمگيري از شعر كهن ما متكي بر ادبيات است يعني با ارتقا بخشيدن به كيفيت تركيب واژگان و موسيقي كلمات است كه متن به شعر ارتقا مي يابد. نمونه عالي آن شاهنامه فردوسي است. بسياري از ابيات شاهنامه فردوسي خالي از هر گونه عناصر شعري است اما كيفيت تركيب واژگان و ايجاز و موسيقي درخور در آن به گونه اي است كه خواننده با شعر مواجه مي شود.
    تاثيرگذاري داستان هاي شاهنامه عمدتا به سبب تراژدي ها و كيفيت بيان داستاني شان است يعني اگر به نثر هم نوشته شود، كم و بيش همان تاثير را مي گيريم اما آن كيفيات برشمرده باعث مي شوند كه ما نه فقط با متن داستاني يا نظم بلكه با شعر مواجه باشيم. «يكي مرغ بر كوه بنشست و خاست/ نه افزود بر كوه و از كه نكاست/ من آن مرغم و اين جهان كوه من/ چو رفتم جهان را چه اندوه من.» در اينگونه شعرها جادوي موسيقي و كيفيت تركيب واژه ها نثر را به شعر تبديل مي كند. نمونه ديگر در بعضي از اشعار سعدي است. مثلا بيت «به هوش بودم از اول كه دل به كس نسپارم/ شمايل تو بديدم، نه عقل ماند و نه هوشم»... كم و بيش از هر گونه خيالي، خالي است اما موسيقي كلام و كيفيت تركيب كلمات، آن را به شعر ارتقا داده است. اگر همين بيت به نثر نوشته شود، هيچ چيز شاعرانه اي ندارد.
    در شعر معاصر دو تن از شاعران بزرگ ما، شاملو و اخوان، اين رويه را در پيش گرفتند و گاه از نثر شعر به وجود آوردند. عمده قدرت و اهميت اخوان ثالث در همين بود. مثلا مي خوانيم: «بسان رهنورداني كه در افسانه ها گويند/ گرفته كوله بار زاد ره بر دوش/ فشرده چوبه دست خيزران در مشت/گهي پرگوي و گه خاموش/ در آن مهگون فضاي خلوت افسانگي شان راه مي پويند / ما هم راه خود را مي كنيم آغاز...»
    اگر اين چند مصرع را به نثر بنويسيم، هيچ يك از عناصر شعري در آن نيست اما ما در اينجا با شعر مواجهيم. چرا؟ به دليل كيفيت تركيب واژگان و موسيقي درخور محتوا. مهدي اخوان ثالث يكي از ستون هاي اصلي شعر نيمايي است كه باعث هويت بخشيدن و حرمت بخشيدن به شعر نو فارسي در برابر شعر عظيم هزار ساله پارسي شد. شعر ما به بازخواني و بازيابي شعر اخوان ثالث محتاج است. 
منبع : روزنامه اعتماد
کد مطلب : ۳۳۵۵۵


"المیزان"، نه تنها کتاب قرن، بلکه کتاب دهر است ...

آیت الله علامه سید محمدحسین طباطبایی

پنجشنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۶
"المیزان"، نه تنها کتاب قرن، بلکه کتاب دهر است ...

برای صید مروارید باید خطر کرد

کاظم چلیپا

پنجشنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۶
برای صید مروارید باید خطر کرد

خودم بيشتر از همه از خودم اشتباه گرفتم!

علامه سيدمحمدحسين طباطبايي

سه شنبه ۲۳ آبان ۱۳۹۶
خودم بيشتر از همه از خودم اشتباه گرفتم!

پدری که هنوز مخالفانی دارد

نیما یوشیج

يکشنبه ۲۱ آبان ۱۳۹۶
پدری که هنوز مخالفانی دارد

رشته هاي نامرئي

سلما لاگرلوف

شنبه ۲۰ آبان ۱۳۹۶
رشته هاي نامرئي

مولوي قرن بيستم

اقبال لاهوري

سه شنبه ۱۶ آبان ۱۳۹۶
مولوي قرن بيستم

«خنده و فر اموشی » در زادگاه نویسنده

میلان کوندرا

دوشنبه ۱۵ آبان ۱۳۹۶
«خنده و فر اموشی » در زادگاه نویسنده

مسافر بي توشه

ژان آنوي

يکشنبه ۱۴ آبان ۱۳۹۶
مسافر بي توشه

علامه طباطبایی اثر مستقلی در فلسفه سیاسی دارد/مقاله ولایت و زعامت

حجت الاسلام والمسلمین احمدرضا یزدانی مقدم

شنبه ۱۳ آبان ۱۳۹۶
علامه طباطبایی اثر مستقلی در فلسفه سیاسی دارد/مقاله ولایت و زعامت

اسرار محبوبيت نابغه ديوانه

محسن آزموده

پنجشنبه ۱۱ آبان ۱۳۹۶
اسرار محبوبيت نابغه ديوانه

بازنده اي درون تاريخ ايران

محسن آزموده

پنجشنبه ۱۱ آبان ۱۳۹۶
بازنده اي درون تاريخ ايران