۰
روایتی از آرای علیرضا کمره‌ای درباره جایگاه خاطره‌نگاری و تاریخ شفاهی
تاریخ شفاهی جنگ، زمینه‌ساز جمهوریت ادبی
Share/Save/Bookmark
يکشنبه ۲ مهر ۱۳۹۶ ۲۳:۲۲
تاریخ شفاهی جنگ، زمینه‌ساز جمهوریت ادبی
این روزها کتاب‌های مربوط به خاطرات دفاع مقدس دست به دست می‌چرخد و مثلاً کمتر کسی است که کتاب «دا» یا «من زنده‌ام» را نخوانده باشد یا دست‌کم نامش را نشنیده و موضوعش را نداند. این پدیده ضرورت پژوهش و تعمق نظری را نیز دوچندان می‌کند که اگر این تعمق نظری در کار نباشد امکان تحریف و جعل در این حوزه بالا می‌رود و امکان بازتولید فرهنگ و آداب جهاد و شهادت در جامعه ما از میان می‌رود. یکی از کسانی که در این حوزه مجاهدت علمی کرده است آقای علیرضا کمره‌ای است که از سابقون و پیشکسوتان این عرصه به‌شمار می‌رود.
به گزارش امروزنامه، او دانش‌آموخته کارشناسی جامعه‌شناسی دانشگاه تهران و کارشناسی ارشد ادبیات همین دانشگاه است و تاکنون کتاب‌های متعددی در حوزه خاطره‌نگاری، تاریخ جنگ، ادبیات دفاع مقدس و... از خود بر جای گذاشته که از میان آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: نامه‌های فهیمه، خاطرات جانبازان، حرمان هور، جبهه‌ای نو در فرهنگ‌شناسی ایران (سی مقاله در نقد و بررسی فرهنگ جبهه)، جبهه‌ای نو در فرهنگ‌شناسی ایران (سی مقاله در نقد وبررسی فرهنگ جبهه)،
گزاره چهل حدیث امام خمینی(؟ره؟)، با یاد خاطره (درآمدی بر خاطره‌نویسی، خاطره‌نگاشته‌های پارسی در تاریخ ایران)، تاریخ‌نگری و تاریخ نگاری جنگ ایران و عراق. او همچنین مقالات و مصاحبه‌های نظری و مفصلی در همین حوزه دارد که مقاله «نگاهی دیگر پیرامون خاطره؛ خاطره‌نگاری و تاریخ شفاهی جنگ/دفاع مقدس» یکی از مهم‌ترین آن‌هاست. در این نوشتار مروری بر نظرات و تعاریف او درباره تاریخ شفاهی جنگ بر مبنای مقاله یادشده خواهیم داشت.
کمری در مبحث آسیب‌ها و آفات تاریخ‌نگاری شفاهی جنگ به چند نکته اشاره می‌کند؛ اول اینکه تاریخ شفاهی به دلیلی سیطره پیدا و پنهان فرهنگ اخباری‌گری و اشعری‌مسلکی صورت متنی و روایی و معرفتی پیدا نکرده است. او این آفت را تحت عنوان «جدایی مورخان از جامعه‌شناسان» جای می‌دهد. دوم اینکه نقد و نظر در حوزه تاریخ‌نگاری شفاهی به دلیل غلبه رویکردهای احساسی و تبلیغی مجال بروز و ظهور نداشته است. کمری در این‌باره می‌گوید: «پیداست در فضایی چنین جای‌گفته‌هایِ دربایستِ ناگفته مانده یا گفته و ناشنیده را حرف‌هایِ محفلی و اخوانی که مصرف خبری دارند بگیرد. تقلیل مفاهیم و تحریف معانی نتیجه غایی این رخنگاه آسیب است، اگر بپاید و استمرار بیابد. همسان و یکسان انگاشتن خاطره و تاریخ (شفاهی) از جمله نشانه‌های همین وضع و بدفهمی در شناخت مسأله است.» او می‌افزاید: «در پَساذهن داستان‌گرایِ عاملانِ این پدیده تبلیغِ کارِ ارزش بنیادْ!، دگرسان‌سازی متن به مَدَد خیال و زبان عاطفی مجاز و ممدوح می‌نماید.» به زعم کمری چنین آفتی موجب پدیده‌هایی نظیر «بی‌خطر کردن خاطرات»، «بهداشتی کردن/ پاستوریزاسیون خاطره» و حتی «خاطره به سبک ادبیات و بسان ایدئولوژی» می‌شود.
او برای این‌که در این عرصه راهی بگشاید سعی خود را در تعریف و تصریح معنای خاطره و تاریخ و تاریخ شفاهی صرف می‌کند. او درباره خاطره می‌گوید: «خاطره بِالاصاله موجودی ذهنی است که در نتیجه دریافت ذهن از مبادی شناختیْ ادراکی ـ حواس پنجگانه و اندریافت‎های فراحسی (رویاها و مکاشفات) ـ در قبال واقعیات (بیرونی و درونی) در حافظه/ یاد، ثبت و جای‌ْگیر می‎شود.»
او همین نسبت میان ذهن و واقعیات را مبنایی برای نسبت خاطره و تاریخ قرار می‌دهد و می‌گوید: «خاطره‎ها از آن جهت که در نتیجه تعامل و تلاقی ذهن و زبان دارنده خاطره در مواجهه با واقعه بیرونی (عینی) یا درونی (نهانی) و در جغرافیای فرهنگیْ اجتماعی محیط بر آن به وجود و ظهور می‎رسند حاوی و حامل عناصر پدیدآور و شناسای آمیزه فرهنگ ـ اندیشه و تاریخ، زمان و باورهای خاطره‎داران و خاطره‎سازان دوران‎ها هستند.»
در واقع موضوع خاطرات شفاهی نه آن واقعیتی است که خاطره‌گو بیان می‌کند، بلکه نسبتی است که خاطره‌گو با تاریخ و واقعیت دارد. به بیان کمری: «بنابراین واقعِ واقعیت (عینی و خارجی/ تاریخی) واقعِ روایت از واقعیت است. به این منوال مخاطب گزاره‎های روایی از جمله خاطره‎ها با دو واسطه و حائل به واقعه دسترسی پیدا می‎کند. واسطه و حائل نخست تلقی یا قرائت خاطره‎دار از واقعه است و واسطه دوم موضِع و ذهنیت مخاطب و خوانشگر متن است.»
اگر این فیلترها در مواجهه با تاریخ شفاهی نادیده گرفته شود دچار نوعی ساده‌انگاری خواهیم شد و محتوای خاطره‌ها را به‌عنوان سند تاریخی تلقی کنیم.
او با این تعاریف سه نوع متن خاطره را از هم تفکیک می‌کند: 1- خاطره گفته: خاطره در قالب صوت و گفتار / کلامِ مرجع روایت یا صاحب خاطره، خاطره شفاهی. 2- خاطره‎نگاشته‎، خاطره خودنوشت، خاطره در ریختارِ کتابت مرجع روایت و دارنده خاطره. 3- خاطره دیگرنوشت، خاطره گفته مکتوب شده، خاطره شفاهیِ مکتوب.
کمری خاطره خودنوشت را از این جهت که قابلیت استناد بیشتری دارد و بی‌واسطه‌تر است دارای رجحان می‌داند اما معتقد است اگر مصاحبه‌کننده خبره در شکل خاطره دیگرنوشت حضور داشته باشد می‌تواند در قالب گفت‌وگو ناگفته‌ها و ناشنیده‌ها و مکتومات درونی خاطره‌گو را برملا کند و از این جهت ارجحیت پیدا می‌کند.
او سپس درباره دو رویکرد اصلی در خوانش جنگ توضیحاتی می‌دهد و در نهایت راهکار سوم خود را بیان می‌کند. رویکرد اول رویکرد سیاسی نظامی به روش توصیفی و تحلیلی بسته است و دیگری، رویکرد ارزشی ـ معنوی که در ادبیات جنگ جلوه کرده است. او به نقل از محمد درودیان، تاریخ‌پژوه جنگ می‌نویسد: «همان‎گونه که حصر و محدودیت نگاه به جنگ از دیدگاه سیاسی، نظامی کفایت از نگرش تاریخ شناسانه نسبت به این رویداد نمی‎کند، رویکرد صرف به جنبه‎های ارزشی معنوی مندرج در خاطره‎ها سبب تحریف واقعیت، حقایق و معنای جنگ می‎شود.»
او در نهایت تعریفی از تاریخ شفاهی جنگ ارائه می‌دهد و آثار و محاسن آن را برمی‌شمارد. تعریف کمری به اختصار چنین است: «تاریخ شفاهی (مطالعات تاریخی معطوف به روش شفاهی) اهتمامی است نظام‎مند و پیوسته و پیگیر از برای شناسایی وقایع و موضوعات مربوط به جنگ، گردآوری اطلاعات و شناخت و تحلیل آنها از طریق گفت‎وگو/ محادثه/ همپرسگی روشمند و فعال مورخ شفاهی/ مورخ پُرسا با نقش‎آفرینان، شاهدان و مطلعان این رویداد.
آثار و برکات تاریخ شفاهی به اعتقاد کمری در چنین مواردی خلاصه می‌شود: 1- از آنجا که تاریخ شفاهی بر ادبیات جنگ تقدم دارد و از آنجا که ادبیات «آیینه عصر» است، تاریخ شفاهی می‌تواند در شکل‌دادن تصویری درست از تاریخ مؤثر باشد. 2- به ظهور رساندن جمهوریت ادبی و روایت تاریخ از زبان توده‌ها. 3- تاثیرگذاری روی پژوهش‌ها و مطالعات دانشگاهی 4- از آنجا که خاطرات نگاه اندورنی به جنگ و آدم‌های آن دارند، می‌توان به فرق میان جنگ و دفاع مقدس ما هم پی برد.

منبع : روزنامه صبح نو
کد مطلب : ۳۴۸۶۵


سنایی پیونددهنده‌ی عرفان به تاریخ شعر فارسی

دکتر محمدعلی موحد

يکشنبه ۳۰ مهر ۱۳۹۶
سنایی پیونددهنده‌ی عرفان به تاریخ شعر فارسی

اطلاق كتاب به بعضي آثار توهين به كتاب است

كاوه ميرعباسي

يکشنبه ۳۰ مهر ۱۳۹۶
اطلاق كتاب به بعضي آثار توهين به كتاب است

شاعران بسياري ريزه خوار سفره سنايي بوده اند

محمدعلي موحد

شنبه ۲۹ مهر ۱۳۹۶
شاعران بسياري ريزه خوار سفره سنايي بوده اند

لذت شيرين خيانت

ايشي گورو

شنبه ۲۹ مهر ۱۳۹۶
لذت شيرين خيانت

ژئوفیزیک خوانده بود و نگهبانی می‌داد

جورج سندرز

شنبه ۲۹ مهر ۱۳۹۶
ژئوفیزیک خوانده بود و نگهبانی می‌داد

موسيقي، پرچم فرهنگ ايران است

استاد بيژن كامكار

چهارشنبه ۲۶ مهر ۱۳۹۶
موسيقي، پرچم فرهنگ ايران است

هزاردستان گمنام موسیقی

مرتضی حنانه

سه شنبه ۲۵ مهر ۱۳۹۶
هزاردستان گمنام موسیقی

پيروزي قهرمان نامراد

علي نقي وزيري

سه شنبه ۱۸ مهر ۱۳۹۶
پيروزي قهرمان نامراد

از فردوسی سوء استفاده نکنیم

ابراهیم بهزاد

دوشنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۶
از فردوسی سوء استفاده نکنیم

انسان ها نزديك تر، جان ها دورتر

ويليام چيتيك

دوشنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۶
انسان ها نزديك تر، جان ها دورتر

باید جنس ایرانی را در هنرمان پیدا کنیم

حسین علیزاده

يکشنبه ۱۶ مهر ۱۳۹۶
باید جنس ایرانی را در هنرمان پیدا کنیم