۰
اسرار محبوبيت نابغه ديوانه
«زايش تراژدي»، نوشته نيچه با ترجمه اي جديد از سوي رضا ولي ياري از سوي نشر مركز منتشر شده است: نوشته اي كه نخستين كتاب اين فيلسوف آلماني تلقي مي شود و او را به عنوان منتقد فرهنگ و نابغه اي جوان به جامعه فكري آلمان معرفي مي كند...
Share/Save/Bookmark
پنجشنبه ۱۱ آبان ۱۳۹۶ ۲۳:۳۸
اسرار محبوبيت نابغه ديوانه
به گزارش امروزنامه، «زايش تراژدي»، نوشته نيچه با ترجمه اي جديد از سوي رضا ولي ياري از سوي نشر مركز منتشر شده است: نوشته اي كه نخستين كتاب اين فيلسوف آلماني تلقي مي شود و او را به عنوان منتقد فرهنگ و نابغه اي جوان به جامعه فكري آلمان معرفي مي كند، استاد ٢٧ ساله تازه منصوب شده زبان شناسي كلاسيك در دانشگاه بازل كه ستايشگر ريشارد واگنر (١١٨٣-١٨١٣) آهنگساز برجسته آلماني و دلباخته كوزيما همسر اوست و به همين واسطه سخت متاثر است از فيلسوف بدبين و تلخ انديش پيش از خودش، آرتور شوپنهاور (١٨٦٠-١٧٨٨) .
     نيچه از ويراست اول اين كتاب (١٨٧١) تا ويراست دوم (١٨٨٦) اما مسيري پرفراز و نشيب را طي مي كند، از واگنرها و حتي شوپنهاور عبور مي كند و «نگرشي كاملا مثبت به زندگي را جايگزين بدبيني شوپنهاوري مي كند»، فراتر از آن به يكي از فيگورهاي ماندگار و تاثيرگذار تاريخ فكر بشري بدل مي شود، تصويري همزمان رقت انگيز و دهشتناك، در عين حال دست نيافتني و در همه حال نابهنگام كه اگرچه در قاب هاي زيادي جاي مي گيرد، به عنوان يك فيلسوف رمانتيك، به عنوان انديشمندي حيات گرا، به عنوان انديشمندي آلماني يا منتقد فرهنگ يا... اما هم هنگام از هر قالبي فراتر مي رود و هرگونه دسته بندي او ناگزير با ناديده انگاشتن وجهي از سويه هاي متكثر و گاه متناقض ممكن مي شود.
     فريدريش نيچه (١٩٠٠-١٨٤٤) به بهترين و كامل ترين وجهي تصوير شايعي را كه عوام از فيلسوفان در ذهن دارند متبادر مي كند: نابغه ديوانه! انساني بس انساني، مردي مجرد سبيل كلفت و ريزجثه و عصبي با چشم هاي نافذ و گوش هاي كوچك و پيشاني بلند، پرهيبي پريشان احوال با شكل و شمايلي عجيب و غريب و ظاهري آشفته كه در خودش فرورفته و حرف هاي نامعمول مي زند و رفتارهاي نابهنجاري دارد و كسي از كار و بارش سر در نمي آورد و ديگران را به هيچ مي گيرد، گاه خشمگين است و بي اعصاب و كسي را ياراي آن نيست كه در برابرش حاضر شود و زماني ديگر آن چنان مشعوف و شادمان كه انگار دمي به خمره زده يا دارويي مصرف كرده است، در هر دو حالت در ميان جماعت سخت تنهاست و گويي با آنكه جسمش در ميان بدن هاي ديگران است، از ارتفاعي بلند يا اعماقي ژرف به جهان و محتويات آن مي نگرد. تا اين جا به نظر مي رسد با مجنوني مفلوك مواجه هستيم كه شايسته تر آن است كه در آسايشگاه رواني بستري شود، تراوشات ذهني اين نهاد ناآرام اما شگفت انگيز است، نوشته ها و گفته هايي پيچيده و به ظاهر نامفهوم دارد كه در نظر دقيق تر عميق و چند لايه مي نمايند و گويي اسراري را از آينده اي كه نيامده يا از غيبي كه در برابر چشم هاي انسان گسترده شده- اما او را توان ديدن آن نيست- آشكار مي كنند، جملات و تعابير كوبنده، گزنده، بيداركننده و متناقض نما (پارادوكسيكال) كه باورهاي معمول را به سخره مي گيرند و بر وجوهي تاريك از جان و ضمير انسان نور مي تابانند.
     به نظر مي رسد، همه آنچه آمد، بلكه بسيار بيشتر از آن بر تصويري كه تاريخ فرهنگ يك صد و اندي سال گذشته از اين فيلسوف آلماني ترسيم كرده، مطابقت دارد و شايد همين است كليد فهم رمز و راز اقبال گسترده اي كه در تمام جهان در ميان عوام يعني غيرمتخصصان فلسفه به او صورت مي گيرد. پيوند خوردن نيچه با شرايط تاريخي و اجتماعي خاص آلمان و راه يافتن او به گفتارهاي سياسي و اجتماعي به خصوص بهره گيري مناقشه برانگيز دستگاه تبليغاتي رژيم نازي از ايده هاي او بر اين شهرت و گاه سوءشهرت افزود. اين همه اما نافي ارزش و اهميت نيچه در مقام يك متفكر و فيلسوف اصيل نيست و قوت و قدرت انديشه او را نه فقط در حيطه گسترده فلسفه بلكه بر ساير حوزه هاي علوم اجتماعي و انساني از روان شناسي و علم الاجتماع گرفته تا علم سياست و تاريخ و مطالعات هنر نمي توان ناديده انگاشت، تا جايي كه او را در كنار دو همزبان تقريبا معاصرش كارل ماركس
     (١٨٨٣-١٨١٨) و زيگموند فرويد (١٩٣٩-١٨٥٦) به عنوان يكي از بنيانگذاران تفكر غربي در قرن بيستم مي شمارند و معتقدند تفكر او سلبا يا ايجابا در عموم جريان هاي فكري و هنري اين قرن ردي از خود به جا گذاشته است.
     در نشان دادن علل و دلايل اقبال به نيچه در ايران ما و در ميان فارسي زبانان اما به همه آنچه گفته شد، بايد عناصر بومي را نيز افزود و از اين منظر به اين پرسش پرداخت كه چرا در ميان بزرگان انديشه و تفكر غربي نيچه جزو گروه بختياران فلسفه غربي است و آثار متعددي از او با ترجمه هايي متفاوت خواه از زبان آلماني و خواه از انگليسي يا فرانسه با درجات گوناگوني از دقت و سلاست و رواني به فارسي ترجمه شده است تا جايي كه با وجود گذشت بيش از هفتاد و پنج سال از زمان نگارش نخستين متن فارسي درباره نيچه (جلد سوم سير حكمت در اروپا نوشته محمدعلي فروغي، ١٣٢٠) همچنان سالانه آثار جديدي درباره او به فارسي ترجمه و تاليف مي شود يا ترجمه هايي تازه از نوشته هاي او به فارسي صورت مي گيرد؟ براي نمونه در همين سال جاري شاهد انتشار دست كم دو اثر تازه از او درباره نيچه به فارسي بوديم، يكي «كوتاه ترين سايه: مفهوم حقيقت در فلسفه نيچه» نوشته النكا زوپانچيچ با ترجمه مشترك صالح نجفي و علي عباس بيگي (نشر هرمس) و ديگري ترجمه جديدي از «زايش تراژدي» توسط رضا ولي ياري كه پيش از اين رويا منجم آن را به فارسي ترجمه كرده بود.
     خيلي خلاصه اگر بخواهيم علل و دلايل اقبال مضاعفي كه از سوي ايرانيان به نيچه صورت مي گيرد را بر شماريم، شايد بتوان به اين موارد اشاره كرد: نخست خصلت پيامبرگونه و شاعرمسلك نيچه كه اگرچه در غرب باعث شده بسياري او را حتي فيلسوف در معناي فني و دقيق كلمه يعني كسي كه نظام فلسفي و دستگاه مفهومي مشخصي با استدلال هاي معين دارد، ندانند و در زمره اديبان و شعرايش بدانند، اما در ايران بر عكس به او صورتي حكيمانه و فرزانه بخشيده، شوريده اي صوفي مسلك كه شطحياتش به اشراقيات حكماي متاله ما لكن در زمانه فروريختن همه ارزش ها تنه مي زند و از همين روست شايد كه سر به جنون گذاشته و فروكوفتن همه ارزش ها و تمسخر و تحقير آنها مي پردازد: گو اينكه زبان مبهم و چند پهلوي نيچه و لحن شعرگونه و سبك نگارش گزين گويانه او بيش از آنكه تناسب و تلائمي با شيوه فلسفه ورزي فيلسوفان شاخص غربي چون كانت و هگل و اسپينوزا و حتي شوپنهاور داشته باشد، ياد آور مكتوبات و رساله هاي فرزانگان شرقي و صوفياني است كه چندان در بند و بست صدر و ذيل استدلال نيستند.
     دليل ديگر توجه ايرانيان به نيچه قطعا اشارات مصرح و آشكار او به چهره هاي ايراني است، در مشهورترين كتاب نيچه «چنين گفت زرتشت» (١٨٩١-١٨٨٣) چنان كه از عنوانش بر مي آيد، از زرتشت پيامبر ايران باستان و بنيانگذار مزديسنا وام گيري شده است و نظر به اهميتي كه اين پيامبر ايراني براي پارسي گويان فرهيخته دارد، علت ترجمه هاي كثير و متنوع و چاپ هاي متعدد و پرشمارگان از اين كتاب نيز روشن مي شود.
     بگذريم كه برخي محققان چون حامد فولادوند حضور زرتشت در اثر نيچه را تصادفي و گتره اي ندانسته اند و كوشيده اند تفاسير و تاويل هايي از آن ارايه دهند. همچنين نيچه در اشعار و آثارش از پرخواننده ترين شاعر ايراني يعني حافظ شيرازي به بزرگي ياد كرده و آنها كه آشنايي بيشتري با نيچه و آثارش دارند، به ياد دارند كه نيچه خطاب به حافظ مي گويد: «ژرف ترين فرورفتگي بلندي ها تويي/ روشن ترين روشني ژرفاها تويي...»
     و در پايان بايد به وجه هنجارشكنانه و انتقادي نيچه اشاره كرد كه بدون ترديد مهم ترين علت اقبال جوانان ايراني اهل فلسفه و فكر به اوست. در جامعه اي منقاد سنت كه در همه وجوه فرهنگي و اجتماعي و سياسي اش كشمكشي دست كم صدساله با سنت هاي متصلب گذشتگان و قوانين مستبدانه و برناگذشتني پدران در جريان است، نقد كوبنده و پتك گونه نيچه و تعابير بي ملاحظه و صريح او از سنت سخت به جان انديشه ورزان جوان مي نشيند و دل شان را خنك مي كند.
     بيان سرراست و بي تعارف نيچه در برخورد با ارزش هاي سنتي در ميان مردمان جامعه اي كه تار و پود زندگي روزمره شان را بر نهان روشي و رندي و ملاحظه كاري بنا كرده اند، دست كم براي جوانان قوم دلنشين است و ايشان را به بي پروايي و جسارت ورزي فرا مي خواند و زمينه ساز خروج از نابالغي اي مي شود كه ايمانوئل كانت سر آغاز روشن نگري مي خواند.
منبع : روزنامه اعتماد
کد مطلب : ۳۶۸۰۱


شهریار شاعری مومن به اهل بیت است

محمدحسین شهریار

دوشنبه ۲۰ آذر ۱۳۹۶
شهریار شاعری مومن به اهل بیت است

میان عشق و مرگ

مرتضی کاردر

دوشنبه ۱۳ آذر ۱۳۹۶
میان عشق و مرگ

هنوز برادر پـدرسالارم!

سه شنبه ۷ آذر ۱۳۹۶
هنوز برادر پـدرسالارم!

داریوش کاردان، خلاق و تمام‌عیار

داریوش کاردان

سه شنبه ۷ آذر ۱۳۹۶
داریوش کاردان، خلاق و تمام‌عیار

شريعتي چالشگر آگاهي بخش

عباس منوچهري

چهارشنبه ۱ آذر ۱۳۹۶
شريعتي چالشگر آگاهي بخش

"المیزان"، نه تنها کتاب قرن، بلکه کتاب دهر است ...

آیت الله علامه سید محمدحسین طباطبایی

پنجشنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۶
"المیزان"، نه تنها کتاب قرن، بلکه کتاب دهر است ...