۰
نگاهي به سير فكري اقبال لاهوري در زادروزش
مولوي قرن بيستم
با وجود اينكه درباره اقبال لاهوري از حدود يك قرن پيش فراوان گفته و نوشته اند و حتي منتقدان بزرگ ادب فارسي او را «مولوي عصر» خوانده اند...
Share/Save/Bookmark
سه شنبه ۱۶ آبان ۱۳۹۶ ۱۳:۲۲
مولوي قرن بيستم
به گزارش امروزنامه، با وجود اينكه درباره اقبال لاهوري از حدود يك قرن پيش فراوان گفته و نوشته اند و حتي منتقدان بزرگ ادب فارسي او را «مولوي عصر» خوانده اند و از ميان ستاره هاي ادبي نسل پيشين مورد ستايش دهخدا، محمدتقي بهار، تقي زاده، مينوي، معين و نفيسي قرار گرفته است و به همين ترتيب در ميان چهره هاي ادبي نوظهور نيز چهره هاي شاخصي مانند اخوان ثالث، نصرت رحماني، سيمين بهبهاني، نادرپور و ديگران او را از منظر ادبي و ايران دوستي ستوده اند، اما همچنان اقبال آنچنان كه بايد و شايسته است شناخته نشده است.
     ريشه ناشناخته ماندن اقبال لاهوري را مي توان در شخصيت چند بعدي اين متفكر ديد، به طوري كه از سوي برخي صاحبان انديشه، ابعاد شخصيت اقبال به دوازده وجه تفكيك شده است: ابعادي كه در حوزه هاي انديشه اي و علمي گسترده اي است اما در يك تركيب به نام محمداقبال لاهوري گردآمده است. بنابراين اين ابعاد متعدد شخصيت اقبال است كه براي جامعه ناشناخته مانده است و هركسي كه به سمت مطالعه او رفته تنها توانسته بخشي از انديشه اقبال را دريافت و فهم كند، چراكه فهم تمامي ابعاد انديشه او از يك شخص برنمي آيد چرا كه كمتر كسي مي تواند به اندازه اي داراي اطلاعات و آگاهي باشد تا بتواند اقبال را به درستي مورد تجزيه، تحليل و تعريف قرار دهد و اگر كسي بخواهد به فهم اقبال برسد بايد خود را در حوزه هاي متعدد و پراكنده علومي مانند فيزيك، فلسفه و ادبيات و زبان هاي گوناگون در سطوح عالي توانمند سازد.
     اقبال علاوه بر آنكه به عنوان شاعر و فيلسوف شناخته شده است در زمينه هايي مانند حقوق، جامعه شناسي، تعليم و تربيت، اقتصاد، ادب فارسي، تفسير قرآن، فلسفه شرق و غرب و همچنين از چندين زبان آگاهي و سررشته داشته است. اقبال علاوه بر تبحر در حوزه هاي نظري از سوي بسياري از انديشمندان به عنوان يك فعال سياسي نيز شناخته شده است و همينطور نوآوري و خلاقيت هاي ذهني اقبال سبب شده تا آثاري بديع با انديشه هاي نو و غيرتكراري در حوزه هاي گوناگون از او بر جاي بماند.
     بدون ترديد اگر كسي بخواهد به اقبال بپردازد يا انديشه هاي او را در معناي دقيق كلمه نقد كند بايد تخصص و توانايي مورد نياز آن حوزه تخصصي را داشته باشد، براي مثال وقتي اقبال در كتاب «بازسازي انديشه ديني» موضوعات مربوط به فيزيك نوين را به كار مي برد يا وقتي از مفاهيم بسيار پيچيده درباره زمان و مكان سخن مي گويد، فهم آن تنها توسط متخصصين امكان پذير است و خواننده عامي، بدون داشتن زمينه هاي فكري در اين امور، از درك نگاه اقبال عاجز خواهد بود.
     به همين دليل كساني كه در آثار اقبال پژوهش مي كنند، اقبال شناس نامگذاري مي شوند كه به طور قطع عنوان نادرستي است چراكه شناخت انديشمندي با اين وجوه شخصيتي نظري و عملي گسترده و متكثر، از عهده يك تن بر نمي آيد و اگر كسي چنين عنواني را براي خود قائل باشد، بي ترديد نشانه اقبال ناشناسي او است: لذا اغلب منتقدان و اقبال پژوهان تنها يكي از وجوه شخصيتي اقبال را مورد توجه و نقد خود قرار داده اند، علت اين امر آن است كه فهم آثار اقبال، به ويژه آثاري كه به زبان هاي غيرفارسي نوشته شده، كسي كه به آن زبان ها تسلط كافي ندارد از عهده اش بر نخواهد آمد به همين ترتيب كسي كه در آثار ادبي اقبال تحقيق مي كند، بي ترديد توانايي لازم را براي فهم تمامي ابعاد ديدگاه هاي فلسفي او ندارد. اين مساله زماني خودنمايي مي كند كه برخي اهل ادب به سراغ اشعار فلسفي اقبال مي روند غافل از آنكه در شعر اقبال ديدگاه هاي بسيار ظريف فلسفي مطرح مي شود كه غالبا از سوي اهل ادب به دليل آنكه سر در مطالعات فلسفي ندارند مغفول مي ماند.
     آنچه گفته شد دليلي بر آن است تا دريابيم چرا اقبال چنانچه بايد، مورد توجه نسل جديد قرار نگرفته است. ولي مهم ترين عامل در اين ميان متوجه مونوپوليست هايي است كه برخي از نظرات اقبال را با ديدگاه هاي خود منطبق ساخته اند و آن را در مناسبت هاي مختلف مطرح مي سازند و از او شخصيتي به دست مي دهند كه تنها از دريچه اي خاص و عقيده اي معين به جهان نگاه مي كند در حالي كه به هيچ روي چنين نيست و اقبال به دليل گستردگي انديشه هايش نمي توانسته محدودنگر و تنها بر يك ديدگاه خاص تاكيد داشته باشد.
     اقبال را نمي توان فرقه گرا ناميد يعني نمي توان گفت او به ديدگاه خاص عقيدتي وابسته بوده است زيرا وقتي در آثار وي تامل مي كنيم، مشاهده مي كنيم افرادي مانند سنايي، مولوي، عطار و ديگر بزرگان تفكر عرفاني و اسلامي فراتر از فرقه گرايي مي انديشيده اند و از نظر او وجود شاخه هاي متنوع در درخت دين امري طبيعي مي نمود و معتقد بود كه تمامي اين شاخه ها از يك ريشه تغذيه مي كنند و اگر فقط يك شاخه بماند و مابقي قطع شوند چنين درختي زيبايي خود را از دست مي دهد.
     اقبال متفكري تكثرگراست و دليل آن را مي توان در آثارش رديابي كرد ولي مونوپوليست مانع مطرح شدن چنين ديدگاه هايي مي شود. با اين حال انديشه هاي او را مي توان به اقيانوسي تشبيه كرد كه از هر ساحلي منظر خاص خود را دارد يا به منشوري مانند كرد كه انوار گوناگون از آن مي تابد و در واقع يك بعد يا دو بعد از شخصيت او شناخته شود.
     
     اقبال تلاشي براي شكل گيري پاكستان نداشت
     اقبال به خلاف آنچه گفته مي شود تلاشي براي پايه ريزي يك سرزمين مستقل نداشته بلكه همه سعي او بر اين بوده كه هند به صورت يك كشور مستقل باقي بماند و از گفت وگوهايي كه با رهبران هند در زمانه خود داشته كاملا پيداست كه همه سعي و كوشش او در حفظ و يكپارچگي اقوام هندي بوده است ولي سرانجام كشتارهايي پيش مي آيد و سبب مي شود كه او از سر اكراه اين جدايي را بپذيرد ولي بايد توجه داشت به وجود آمدن كشور مستقلي به نام پاكستان ٩ سال بعد از درگذشت اقبال شكل مي گيرد، بنابراين نمي توان نقشي اساسي براي او قائل شد.
     حتي مي توان گفت در همان زمان و پيش از آنكه اين تفكيك صورت گيرد، او معضلي به نام كشمير را پيش بيني مي كرد كه اكنون يكي از مسائل دنياي اسلام است و معضلاتي كه بر اين سرزمين مي رود به واقع كم از مشكلاتي نيست كه در خاورميانه در سرزمين هاي فلسطين شاهد هستيم.
     
    اومانيسم از نگاه اقبال
     اقبال از جمله متفكراني است كه به انسان اهميت زيادي مي داده، ما اين ديدگاه را در تاريخ عرفان ايراني هم شاهديم. رجوع به انديشه شخصيتي مانند بايزيد بسطامي، ابوالحسن خرقاني و ابوسعيد ابوالخير نشان از جايگاه انسان در ادبيات عرفاني دارد. اما در طول تاريخ عرفان ايراني و شخصيت هاي ايراني نسبت به انسان مي بينيم كه بر «من» بودن و انسان بسيار تاكيد دارند و اين مفهوم بيشترين ارزش را در اين انديشه دارد به طوري كه اين مفهوم را مكرر مي توانيم در انديشه مولوي ببينيم. مولوي بر اين مفهوم در مثنوي و ديوان شمس تاكيد بسيار دارد و از آنجا كه اقبال، جلال الدين بلخي را مراد و استاد خود مي دانست و از انديشه هاي او پيروي مي كرد. - البته اين پيروي به معناي تقليد از مرشد نيست- بر اين موضوع و اهميت انسان به معناي واقعي كلمه بسيار تاكيد دارد: اقبال در بيتي خطاب به انسان مي گويد: «شاخ نهال سدره يي خار و خس چمن مشو/ منكر او اگر شدي منكر خويشتن مشو»
     ابياتي از اين دست در اشعار اقبال شعر فارسي و اردو به قدر كافي ديده مي شود در اينجا اقبال خطاب به انسان مي گويد كه اگر چنانچه طريق الحاد و بي ديني را در پيش گرفته اي -كه البته از نظر اقبال مسير قابل قبولي نيست: چون با ذكر شرط «اگر» ديدگاه منفي خود را اظهار مي دارد- به انسان متذكر مي شود كه دست كم «من» بودنت را فراموش نكن. در اين من بودن انديشه اي است كه در آثار و نگاه مولوي هم مورد تاكيد قرار گرفته و ابيات متعددي در ديوان شمس با همين مضمون آمده است كه بر پرورش و اعتلاي «من» بودن انسان تاكيد دارد و انديشه استعلايي مولوي را مطرح مي كند. هم مولوي و هم اقبال به اين موضوع باور دارند كه انسان مي تواند خودش را از مراتب پايين به جايگاهي چنين رفيع برساند كه بتواند با حقيقت مطلق روياروي شود و همچنين انسان اين ظرفيت را دارد تا بتواند خود را به عالي ترين درجات برساند.
     با اين حال برخي مواقع اقبال تاكيدش بر انسان مداري به قدري شديد است كه از گفته معروف حلاج يعني «انالحق» فراتر مي رود: شايد برخي ابيات اقبال را بايد در شمار شكيات قرار داد. مثلا اگر حلاج گفته است اناالحق كه با بيان تفصيلي يعني من خدا هستم و به همين علت هم او را به دار آويختند، اقبال از اين حد هم فراتر رفته و وقتي به انسان آرماني خود دل مي بندد، مي گويد:
     از خداي گم شده ايم او به جست وجوست/چون ما نيازمند و گرفتار آرزوست
     گاهي به برگ لاله نويسد پيام خويش/گاهي درون سينه مرغان به هاي و هوست
     در نرگس آرميد كه بيند جمال ما/چندان كرشمه دان كه نگاهش به گفت وگوست
     آهي سحرگهي كه زند در فراق ما/بيرون و اندرون زبر و زير و چار سوست
     هنگامه بست از پي ديدار خاكئي/نظاره را بهانه تماشاي رنگ و بوست
     پنهان به ذره ذره و ناآشنا هنوز/پيدا چو ماهتاب و به آغوش كاخ و كوست
     در خاكدان ما گهر زندگي گم است/ اين گوهري كه گم شده ماييم يا كه اوست
     اقبال در واقع در بيت آخر مي خواهد تعادل يا توازني ميان انسان آرماني خود و خالق به وجود آورد و حرف «يا» اين معنا را كاملا قابل استنباط مي كند. شايد خيلي ها فكر كنند افكار اين شخص بي اندازه ملحدانه است ولي در واقع بايد گفت كه منطبق با يك حديث موثق كه مي گويد إن الله رجالا إذا ارادوا اراد (خداوند مرداني دارد كه اراده او متكي به اراده آنهاست) بنابراين اقبال به دنبال اومانيسمي رفته بود كه برآمده از چنين ديدگاهي باشد. البته اومانيسم او محصور در ديدگاه خاصي نيست بلكه از همه انديشه هايي كه به اين تفكر مدد مي رساند از هندوييسم تا فلسفه شرق و... برآمده الهام گرفته است.
     در واقع انديشه اقبال همانند افشره گيري است كه به قول معروف همه اين نوباوگان قابل قبول را در چرخوش انديشه ذهن خودش فشرده و عصاره اي از آنها گرفته كه نام آنها را بايد فلسفه خودي (PHILOSOPHY OF SELFHOOD) گذاشت كه عنوان فلسفه اقبال است و مبين برداشتي است كه وي از انسان دارد و در اين فلسفه به خلاف تصوف سنتي، خودي انسان را نفي نمي كند بلكه در تقويت آن مي كوشد و معتقد است كه اين خودي هيچگاه زايل نمي شود.
     ردپاي اين انديشه در واقع در مولوي قابل رديابي است: هر دوي آنها انسان را آنقدر متحول و بالنده مي خواهند كه در واقع مي توان آن را با ابر انسان يا ابرمرد نيچه برابر گرفت با اين تفاوت كه انسان آرماني مدنظر اقبال و مولوي در دايره اخلاقيات جايي دارند. اگر مولوي گفته است:
     «به زير كنگره كبرياش مردانند/ فرشته صيد و پيمبر شكار و يزدانگير»
     در همين مضمون اقبال هم گفته است:
     در دشت جنون من جبريل زبون صيدي/يزدان به كمند آور اي همت مردانه
     اقبال به منبر زد رازي كه نبايد گفت/ ناپخته برون آمد از خلوت ميخانه
     بنابراين اهميتي كه اقبال به انسان مي دهد و ارج و منزلتي كه او براي انسان قائل است مبتني بر ديدگاه هايي است كه او از عقايد مورد قبول خودش اخذ كرده و معتقد است انسان مي تواند عروجي چنان داشته باشد كه در برابر «منِ غايي» قرار گيرد و بر اساس آيه هفده سوره نجم «مازاغ البصر وما طغي/ ديده [اش] منحرف نگشت و [از حد] در نگذشت» چنان خيره در او بنگرد كه ديده اش نه به راست متمايل شود و نه به چپ.
منبع : روزنامه اعتماد
کد مطلب : ۳۷۰۶۸


شهریار شاعری مومن به اهل بیت است

محمدحسین شهریار

دوشنبه ۲۰ آذر ۱۳۹۶
شهریار شاعری مومن به اهل بیت است

میان عشق و مرگ

مرتضی کاردر

دوشنبه ۱۳ آذر ۱۳۹۶
میان عشق و مرگ

هنوز برادر پـدرسالارم!

سه شنبه ۷ آذر ۱۳۹۶
هنوز برادر پـدرسالارم!

داریوش کاردان، خلاق و تمام‌عیار

داریوش کاردان

سه شنبه ۷ آذر ۱۳۹۶
داریوش کاردان، خلاق و تمام‌عیار

شريعتي چالشگر آگاهي بخش

عباس منوچهري

چهارشنبه ۱ آذر ۱۳۹۶
شريعتي چالشگر آگاهي بخش

"المیزان"، نه تنها کتاب قرن، بلکه کتاب دهر است ...

آیت الله علامه سید محمدحسین طباطبایی

پنجشنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۶
"المیزان"، نه تنها کتاب قرن، بلکه کتاب دهر است ...